Δυτική Μακεδονία: Η οικονομία συρρικνώνεται, ο πληθυσμός μειώνεται – Πόσο «δίκαιη» είναι τελικά η μετάβαση;

Η δεύτερη μεγαλύτερη συρρίκνωση του πραγματικού ΑΕΠ στην Ευρωπαϊκή Ένωση, η υψηλή ανεργία και η δημογραφική υποχώρηση συνθέτουν μια ανησυχητική πραγματικότητα για τη Δυτική Μακεδονία. Τα νέα στοιχεία της Eurostat επαναφέρουν ένα ουσιαστικό ερώτημα: Πώς αξιολογείται η επιτυχία μιας αναπτυξιακής πολιτικής όταν η ίδια η περιοχή εξακολουθεί να υποχωρεί;

Οι αριθμοί που δεν μπορούν να αγνοηθούν

Μια περιφέρεια της Ελλάδας βρίσκεται στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως προς την οικονομική της εξέλιξη. Δεν πρόκειται για μια απομακρυσμένη ή άγνωστη περιοχή, αλλά για τη Δυτική Μακεδονία.

Στις 22 Οκτωβρίου 2026, η Ευρωπαϊκή Στατιστική Υπηρεσία (Eurostat) δημοσιοποίησε στοιχεία για τη μεταβολή του πραγματικού Ακαθάριστου Εγχώριου Προϊόντος (ΑΕΠ) στις περιφέρειες της Ευρωπαϊκής Ένωσης μεταξύ 2019 και 2024.

Τα αποτελέσματα προκαλούν έντονο προβληματισμό.

Ενώ το συνολικό πραγματικό ΑΕΠ της Ευρωπαϊκής Ένωσης αυξήθηκε κατά 5,6%, στη Δυτική Μακεδονία μειώθηκε κατά 18%.

Πρόκειται για τη δεύτερη μεγαλύτερη συρρίκνωση μεταξύ 244 ευρωπαϊκών περιφερειών για τις οποίες υπήρχαν διαθέσιμα στοιχεία.

Μόνο η περιφέρεια Yugoiztochen της Βουλγαρίας κατέγραψε χειρότερη επίδοση, με μείωση 20,5%.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι από τις 244 περιφέρειες, οι 197 παρουσίασαν οικονομική ανάπτυξη και οι 46 συρρίκνωση, ενώ μία παρέμεινε αμετάβλητη.

Η Δυτική Μακεδονία δεν συγκαταλέγεται απλώς στις περιοχές που δεν ακολούθησαν την ευρωπαϊκή ανάπτυξη. Βρίσκεται σχεδόν στο τέλος της κατάταξης.

Τα στοιχεία αυτά δεν αποτελούν πολιτική εκτίμηση ούτε δημοσιογραφική υπερβολή. Προέρχονται από την επίσημη ευρωπαϊκή στατιστική υπηρεσία.

Και γι’ αυτό ακριβώς απαιτούν σοβαρή αντιμετώπιση.

Η ανάπτυξη που δεν αποτυπώνεται στην τοπική οικονομία

Η Δυτική Μακεδονία βρέθηκε τα τελευταία χρόνια στο επίκεντρο ενός εκτεταμένου οικονομικού και ενεργειακού μετασχηματισμού.

Η απολιγνιτοποίηση, η αναδιάρθρωση της παραγωγικής δραστηριότητας και η μετάβαση προς νέες μορφές οικονομίας παρουσιάστηκαν ως αναγκαίες επιλογές για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής και τη δημιουργία ενός διαφορετικού αναπτυξιακού προτύπου.

Η ανάγκη προστασίας του περιβάλλοντος δεν μπορεί να αμφισβητηθεί.

Ωστόσο, άλλο πράγμα είναι η αναγκαιότητα της ενεργειακής μετάβασης και άλλο ο τρόπος με τον οποίο αυτή σχεδιάζεται και εφαρμόζεται.

Η οικονομία της Δυτικής Μακεδονίας είχε αναπτύξει επί δεκαετίες ισχυρή εξάρτηση από την εξόρυξη λιγνίτη και την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας.

Η υποχώρηση αυτών των δραστηριοτήτων δημιούργησε μεγάλες προκλήσεις για την απασχόληση, την τοπική επιχειρηματικότητα και την παραγωγική βάση.

Ασφαλώς, η μείωση του ΑΕΠ δεν μπορεί να αποδοθεί αυτομάτως και αποκλειστικά στην απολιγνιτοποίηση. Τα μέτρα για την πανδημία, οι μεταβολές στην παραγωγή ενέργειας, η δημογραφική συρρίκνωση και οι ευρύτερες οικονομικές συνθήκες αποτελούν επίσης παράγοντες που πρέπει να εξεταστούν.

Αυτό όμως δεν απαλλάσσει τους αρμόδιους φορείς από την ανάγκη αξιολόγησης των αποτελεσμάτων.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο γιατί υποχώρησε η προηγούμενη οικονομική δραστηριότητα.

Είναι τι δημιουργήθηκε εγκαίρως για να την αντικαταστήσει.

Δισεκατομμύρια στον σχεδιασμό – Ποιο είναι το μετρήσιμο αποτέλεσμα;

Τον Ιούνιο του 2022, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε την έγκριση ελληνικού προγράμματος Δίκαιης Μετάβασης, συνολικού ύψους 1,63 δισεκατομμυρίων ευρώ για την περίοδο 2021–2027.

Το πρόγραμμα αφορά τη Δυτική Μακεδονία, τη Μεγαλόπολη και άλλες επηρεαζόμενες περιοχές, συμπεριλαμβανομένων νησιωτικών περιοχών. Συνεπώς, το συγκεκριμένο ποσό δεν προορίζεται αποκλειστικά για τη Δυτική Μακεδονία.

Στους στόχους του περιλαμβάνονται η ενίσχυση της επιχειρηματικότητας, η δημιουργία θέσεων εργασίας, η επαγγελματική κατάρτιση και η διαφοροποίηση των τοπικών οικονομιών.

Η ύπαρξη χρηματοδοτικών προγραμμάτων αποτελεί ασφαλώς θετική προϋπόθεση.

Δεν αποτελεί όμως από μόνη της απόδειξη αναπτυξιακής επιτυχίας.

Άλλο είναι η έγκριση μιας χρηματοδότησης, άλλο η ένταξη ενός έργου, άλλο η πραγματική εκταμίευση και διαφορετικό πράγμα το οικονομικό και κοινωνικό αποτέλεσμα.

Επομένως, προκύπτουν ορισμένα εύλογα ερωτήματα.

Πόσα χρήματα έχουν πράγματι εκταμιευθεί μέχρι σήμερα για έργα στη Δυτική Μακεδονία;

Πόσες νέες, σταθερές και αξιοπρεπώς αμειβόμενες θέσεις εργασίας έχουν δημιουργηθεί;

Πόσες παραγωγικές επενδύσεις έχουν ολοκληρωθεί και λειτουργούν;

Και, κυρίως, ποια είναι η πραγματική συμβολή τους στο εισόδημα και στην οικονομική δραστηριότητα της περιοχής;

Η αξιολόγηση μιας δημόσιας πολιτικής δεν πρέπει να περιορίζεται στον αριθμό των ανακοινώσεων, των εγκρίσεων ή των προγραμματισμένων έργων.

Οφείλει να βασίζεται και σε μετρήσιμα αποτελέσματα.

Η ανεργία και η δημογραφική συρρίκνωση συμπληρώνουν την εικόνα

Η οικονομική υποχώρηση δεν αποτελεί το μοναδικό ανησυχητικό εύρημα.

Στην έκδοση «Regions in Europe 2026», η Eurostat καταγράφει για τη Δυτική Μακεδονία ποσοστό ανεργίας 15,3% το 2025, όταν ο αντίστοιχος μέσος όρος της Ευρωπαϊκής Ένωσης ήταν 6%.

Ακόμη πιο ανησυχητικό είναι το ποσοστό μακροχρόνιας ανεργίας, το οποίο ανήλθε σε 10%, έναντι 1,9% στην ΕΕ.

Οι αριθμοί αυτοί αποτυπώνουν ένα σοβαρό πρόβλημα παρατεταμένης απομάκρυνσης ανθρώπων από την αγορά εργασίας.

Παράλληλα, τα πληθυσμιακά δεδομένα ενισχύουν τον προβληματισμό.

Σύμφωνα με την απογραφή της ΕΛΣΤΑΤ, ο μόνιμος πληθυσμός της Δυτικής Μακεδονίας μειώθηκε από 283.689 κατοίκους το 2011 σε 254.595 το 2021, καταγράφοντας πτώση 10,3%.

Η νεότερη έκδοση της Eurostat αναφέρει επίσης ότι η Δυτική Μακεδονία παρουσίασε τη δεύτερη μεγαλύτερη πληθυσμιακή μείωση μεταξύ των ευρωπαϊκών περιφερειών το 2024, με 12 λιγότερους κατοίκους ανά 1.000 κατοίκους. Η συγκεκριμένη μεταβολή αποδίδεται κυρίως στη φυσική μείωση του πληθυσμού, δηλαδή στις περισσότερες απώλειες ζωής σε σχέση με τις γεννήσεις.

Επομένως, δεν μπορούμε να αποδώσουμε ολόκληρη τη δημογραφική υποχώρηση στη μετανάστευση ή στην οικονομική κατάσταση.

Μπορούμε, όμως, να επισημάνουμε ότι η οικονομική αδυναμία, η γήρανση του πληθυσμού και η περιορισμένη ανανέωση των τοπικών κοινωνιών συνιστούν προβλήματα που απαιτούν συνδυασμένες πολιτικές.

Μια περιοχή χρειάζεται όχι μόνο επενδύσεις, αλλά και ανθρώπους που θα μπορούν να εργαστούν, να δημιουργήσουν οικογένεια και να σχεδιάσουν το μέλλον τους σε αυτήν.

Και η Καστοριά;

Για την Καστοριά, τα στοιχεία αυτά δεν είναι μια αφηρημένη περιφερειακή στατιστική.

Αφορούν έναν τόπο με ιδιαίτερα παραγωγικά χαρακτηριστικά και σημαντικές οικονομικές προκλήσεις.

Η γουνοποιία, η μεταποίηση, ο πρωτογενής τομέας, ο τουρισμός και οι μικρομεσαίες επιχειρήσεις αποτελούν πεδία στα οποία η τοπική κοινωνία αναζητά προοπτικές ανάπτυξης και σταθερής απασχόλησης.

Η Καστοριά δεν είχε την ίδια άμεση εξάρτηση από τον λιγνίτη που χαρακτήριζε την Κοζάνη και την Πτολεμαΐδα.

Αυτό καθιστά ακόμη πιο αναγκαίο να εξεταστεί κατά πόσον ο περιφερειακός αναπτυξιακός σχεδιασμός λαμβάνει υπόψη τις διαφορετικές ανάγκες κάθε περιοχής.

Μια ενιαία πολιτική για ολόκληρη τη Δυτική Μακεδονία δεν αρκεί εάν δεν συνοδεύεται από συγκεκριμένες παρεμβάσεις ανά Περιφερειακή Ενότητα.

Τι σημαίνουν, λοιπόν, οι ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις για την Καστοριά;

Ποιες επιχειρήσεις μπορούν να ενισχυθούν; Ποιες παραγωγικές δραστηριότητες μπορούν να αναπτυχθούν; Ποιες θέσεις εργασίας μπορούν να δημιουργηθούν;

Και με ποιον τρόπο θα εξασφαλιστεί ότι οι νέες επενδύσεις δεν θα συγκεντρωθούν αποκλειστικά σε ορισμένα γεωγραφικά σημεία της Περιφέρειας;

Η ισόρροπη ανάπτυξη δεν πρέπει να αποτελεί απλώς διακήρυξη. Χρειάζεται να αποτυπώνεται στον σχεδιασμό και στα αποτελέσματα.

Η Δίκαιη Μετάβαση πρέπει να αποδεικνύεται στην πράξη

Η έννοια της Δίκαιης Μετάβασης έχει συγκεκριμένο κοινωνικό περιεχόμενο.

Δεν αφορά μόνο την αλλαγή ενεργειακού μοντέλου, αλλά και την προστασία των ανθρώπων και των τοπικών οικονομιών που επηρεάζονται από αυτήν.

Μια μετάβαση δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο από τη μείωση των εκπομπών ή την εγκατάσταση νέων ενεργειακών υποδομών.

Πρέπει να εξετάζεται παράλληλα εάν δημιουργείται βιώσιμη οικονομική δραστηριότητα, εάν οι εργαζόμενοι βρίσκουν νέες επαγγελματικές διεξόδους και εάν οι τοπικές κοινωνίες αποκτούν πραγματικές προοπτικές.

Τα στοιχεία της Eurostat για την περίοδο 2019–2024 δεν αποδεικνύουν ότι όλες οι παρεμβάσεις της Δίκαιης Μετάβασης απέτυχαν. Άλλωστε, αρκετά έργα βρίσκονται ακόμη σε στάδιο υλοποίησης και τα οικονομικά αποτελέσματά τους μπορεί να εμφανιστούν μεταγενέστερα.

Αποδεικνύουν, όμως, ότι η Δυτική Μακεδονία εισήλθε στη νέα αυτή περίοδο αντιμετωπίζοντας εξαιρετικά σοβαρή οικονομική συρρίκνωση.

Αυτό καθιστά επιτακτική την ανάγκη διαφάνειας, παρακολούθησης και δημόσιας λογοδοσίας.

Χρειάζεται μια σαφής, δημοσίως προσβάσιμη αποτύπωση των χρηματοδοτήσεων, των ολοκληρωμένων επενδύσεων, των νέων θέσεων εργασίας και της γεωγραφικής κατανομής των παρεμβάσεων.

Κυρίως, χρειάζεται αξιολόγηση των αποτελεσμάτων από την ίδια την τοπική κοινωνία.

Το ερώτημα που δεν πρέπει να μείνει αναπάντητο

Τα οικονομικά μεγέθη δεν αποτελούν απλώς αριθμούς σε ευρωπαϊκούς πίνακες.

Πίσω από την πτώση του ΑΕΠ βρίσκεται η πραγματική παραγωγική δραστηριότητα ενός τόπου.

Πίσω από την ανεργία βρίσκονται άνθρωποι που δυσκολεύονται να εξασφαλίσουν σταθερό εισόδημα.

Πίσω από τη δημογραφική συρρίκνωση βρίσκονται κοινωνίες που αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο να γεράσουν και να αποδυναμωθούν ακόμη περισσότερο.

Η Δυτική Μακεδονία δεν χρειάζεται άλλες γενικές διαβεβαιώσεις ότι το μέλλον της θα είναι καλύτερο.

Χρειάζεται συγκεκριμένους στόχους, μετρήσιμα αποτελέσματα, αποτελεσματική αξιοποίηση των διαθέσιμων πόρων και πολιτικές που να ανταποκρίνονται στις πραγματικές ανάγκες των κατοίκων της.

Η προστασία του περιβάλλοντος και η οικονομική ευημερία δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως ασύμβατοι στόχοι.

Αντιθέτως, αυτή είναι η ουσία μιας πραγματικά δίκαιης μετάβασης.

Γιατί το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πώς θα αλλάξει το παραγωγικό μοντέλο της Δυτικής Μακεδονίας. Είναι αν, όταν ολοκληρωθεί αυτή η αλλαγή, θα έχουν απομείνει αρκετοί άνθρωποι που θα μπορούν να ζουν και να δημιουργούν με αξιοπρέπεια στον τόπο τους.

Πηγές και τεκμηρίωση

1. Eurostat (22/10/2026) – Which EU regions’ GDP exceeded their pre-pandemic levels?
2. Eurostat – Regions in Europe, έκδοση 2026
3. ΕΛΣΤΑΤ – Απογραφή 2021, Δυτική Μακεδονία
4. Ευρωπαϊκή Επιτροπή – Πρόγραμμα Δίκαιης Μετάβασης, 1,63 δισ. ευρώ

Το κείμενο παρέμεινε αυτούσιο και άλλαξε μόνο η μορφοποίηση: ενώθηκαν οι σπασμένες γραμμές σε παραγράφους και οι ενότητες έγιναν επικεφαλίδες με έντονη γραφή. Το πρωτότυπο ήταν απλό κείμενο και δεν έδειχνε πού υπήρχε bold. Αν κάποια άλλη φράση ήταν έντονη στο αρχικό, πες μου ποια και την προσθέτω.

Φώτιος Μπάτζιος