«Μπορεί η ευγένεια να επιβληθεί με τον νόμο;»

Με αφορμή το άρθρο του Κ. Βαξεβάνη που φιλοξενήσατε, σας αποστέλλω μερικές σκέψεις μου.

Δεν υπάρχει άνθρωπος που να του αρέσει η αγένεια. Οι περισσότεροι θέλουμε να ζούμε σε μια κοινωνία με περισσότερο σεβασμό, περισσότερη ευγένεια και λιγότερες προσβολές. Όταν κάποιος μας μειώνει ή μας προσβάλλει, είναι λογικό να μας ενοχλεί. Κανείς δεν μπορεί να πει το αντίθετο.

Το ερώτημα όμως είναι άλλο. Κάθε αγενής κουβέντα πρέπει να καταλήγει στα δικαστήρια; Κάθε προσβλητικός χαρακτηρισμός πρέπει να γίνεται ποινική υπόθεση; Κάθε λεκτική υπερβολή πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν να αποτελεί σοβαρό έγκλημα;

Αν η απάντηση είναι «ναι», τότε ίσως βρισκόμαστε μπροστά σε μια επικίνδυνη εξέλιξη.

Γιατί η Δικαιοσύνη δεν δημιουργήθηκε για να επιβάλλει καλούς τρόπους. Δεν μπορεί να γίνει μια «αστυνομία ευγένειας». Ούτε είναι δυνατόν κάθε φορά που κάποιος μιλάει άσχημα να ζητάμε την παρέμβαση ενός εισαγγελέα.

Η αγένεια είναι κατακριτέα. Η εξύβριση επίσης. Αλλά άλλο πράγμα η αγένεια και άλλο το έγκλημα.

Αν αρχίσουμε να τα βάζουμε όλα στο ίδιο καλάθι, στο τέλος δεν θα ξεχωρίζουμε τις πραγματικά επικίνδυνες συμπεριφορές από μια άσχημη κουβέντα που, όσο απαράδεκτη κι αν είναι, παραμένει μια κουβέντα.

Το ίδιο ισχύει και με τους χαρακτηρισμούς που χρησιμοποιούμε. Υπάρχουν λέξεις που κουβαλούν πολύ μεγάλο βάρος. Όταν μια πράξη χαρακτηρίζεται ως ρατσιστικό έγκλημα, η κοινωνία αντιλαμβάνεται ότι πρόκειται για κάτι εξαιρετικά σοβαρό. Και σωστά. Γιατί ο πραγματικός ρατσισμός και το πραγματικό μίσος απέναντι σε ανθρώπους λόγω των χαρακτηριστικών τους δεν μπορούν να γίνονται ανεκτά.

Ακριβώς γι’ αυτό χρειάζεται μεγάλη προσοχή. Δεν είναι σωστό να αντιμετωπίζονται όλες οι προσβολές σαν να έχουν την ίδια βαρύτητα. Δεν είναι το ίδιο μια αγενής ή προσβλητική κουβέντα και δεν είναι το ίδιο μια συμπεριφορά που πραγματικά υποκινεί μίσος ή στρέφεται εναντίον ανθρώπων εξαιτίας αυτού που είναι.

Αν πάψουμε να κάνουμε αυτές τις διακρίσεις, τότε κινδυνεύουμε να χάσουμε το πραγματικό νόημα των λέξεων. Και όταν οι λέξεις χάνουν το νόημά τους, χάνει τη δύναμή του και ο νόμος που τις χρησιμοποιεί.

Το μεγαλύτερο πρόβλημα όμως είναι άλλο. Σιγά-σιγά οι άνθρωποι αρχίζουν να φοβούνται. Όχι επειδή έγιναν πιο ευγενικοί. Αλλά επειδή φοβούνται μήπως μια λάθος λέξη, ένας άστοχος χαρακτηρισμός ή μια υπερβολική έκφραση τους οδηγήσει σε μια δικαστική περιπέτεια.

Και όταν ο φόβος μπαίνει στον δημόσιο διάλογο, η ελευθερία αρχίζει να υποχωρεί.

Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει όταν υπάρχουν άνθρωποι που μιλούν άσχημα. Κινδυνεύει όταν οι άνθρωποι φοβούνται να μιλήσουν.

Αυτό δεν σημαίνει ότι όλα επιτρέπονται. Οι απειλές, η προτροπή σε βία, η στοχοποίηση ανθρώπων και οι πραγματικές εκδηλώσεις μίσους δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται με αδιαφορία. Εκεί η Πολιτεία οφείλει να παρεμβαίνει αποφασιστικά.

Φώτιος Μπάτζιος

Κ. Βαξεβάνης για τη δίωξη της θείας που είπε «χοντρή» την ανηψιά: «Δεν είναι μια προοδευτική εξέλιξη όπως νομίζουν μερικοί, αλλά ένα κυνήγι μαγισσών»