ΝΟΥΣ ΑΣΘΕΝΗΣ ΣΕ ΣΩΜΑ ΚΥΡΙΑΡΧΟ

Το γνωμικό «Νους υγιής εν σώματι υγιεί» – η πατρότητα του οποίου αποδίδεται στον Ρωμαίο σατιρικό ποιητή Γιουβενάλη (60-127 μ.Χ.), ως μετάφραση του λατινικού “Mens sana incorpore sano”- που τονίζει τη σημασία της ισόρροπης, αρμονικής σύνδεσης και αλληλεπίδραση της σωματικής και πνευματικής υγείας και καθόρισε τη σκέψη των φιλοσόφων, των ψυχολόγων και των ψυχαναλητών των μετέπειτα αιώνων και την ευημερία των κοινωνιών της Δύσης για πολλούς αιώνες, έχει χάσει σήμερα, σε μεγάλο βαθμό, το πραγματικό νόημα και την ισχύ του. Στις ελεύθερες κοινωνίες της Δύσης, κυριαρχούν, σε όλα τα πεδία της σύγχρονης ζωής, η υπερβολική καλαισθητική φροντίδα του σώματος, η προβολή της εξωτερικής εικόνας και οι σωματικές εφήμερες και έντονες απολαύσεις έναντι της καλλιέργειας του πνεύματος και των πνευματικών απολαύσεων. Η εξωτερική εμφάνιση λατρεύεται σαν θεότητα και η επιφανειακή εικόνα έχει πάρει τη θέση της ουσίας. Η εξέλιξη αυτή έχει λάβει δομικά χαρακτηριστικά και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ανθρώπινη φύση και έρχεται σε κραυγαλέα αντίθεση με τα ιδεώδη και τις θεμελιώδεις αρχές και αξίες του αρχαιοελληνικού φιλοσοφικού στοχασμού. 

Στον αρχαίο ελληνικό κόσμο, η σχέση σώματος και πνεύματος διεπόταν από τις αρχές της ισορροπίας και της αρμονίας. Το περίφημο «νοῦς ὑγιής ἐν σώματι ὑγιεῖ» δεν σήμαινε τη λατρεία των μυών, αλλά την παράλληλη και ισορροπημένη φροντίδα της φυσικής κατάστασης και της διάνοιας. Το σώμα ήταν το άρμα και το πνεύμα ο ηνίοχος. Στις μέρες μας, το άρμα κινείται στη λεωφόρο του μέλλοντος χωρίς ηνίοχο. Ο σύγχρονος άνθρωπος είναι εγκλωβισμένος σε έναν ακραίο ατομικισμό, όπου οι φανταχτερές, εφήμερες απολαύσεις και η υλική ευμάρεια αποτελούν τα βασικά κριτήρια της επιτυχίας. Το καλλωπισμένο «φαίνεσθαι», μέσα από τις φτιασιδωμένες εικόνες, έχει εκτοπίσει πλήρως το «είναι», δηλαδή τον εσωτερικό μας κόσμο, τις ηθικές μας αξίες και την ψυχική μας συγκρότηση.

Η ανατροπή αυτή έχει επιφέρει βαριές συνέπειες στην ατομική και συλλογική ζωή όλων. Η ορθή σκέψη και κρίση, η ικανότητα δηλαδή να σκεφτόμαστε λογικά, να αξιολογούμετις πληροφορίες και να διακρίνουμε το ουσιώδες από το επιφανειακό, έχει χάσει κάθε αξία. Στη θέση της κυριαρχούν ο φθηνός εντυπωσιασμός, η ατομική προβολή, η χειραγώγηση της πληροφόρησης, η ζηλόφθονη βιτριολική άποψη και η ευτελής τοξική σάτιρα. Η πρόσκαιρη εντυπωσιακή εικόνα έχει επιβληθεί ολοκληρωτικά στις ηθικές αρχές και αξίες και στην κριτική σκέψη και κρίση, οι οποίες ατονούν καθημερινά όλο και περισσότερο. 

Η όλη κατάσταση μπορεί να χαρακτηρισθεί ως συλλογική πνευματική και ηθική παρακμή. Οι ευθύνες είναι ατομικές και συλλογικές και διαχέονται σε πολλά επίπεδα.

Πρώτος υπεύθυνος είναι, αναμφίβολα, το ίδιο το άτομο. Ο σύγχρονος άνθρωπος επιλέγει άκριτα τις πρόσκαιρες απολαύσεις που του προσφέρει η ανθοστόλιστη αδηφάγα κατανάλωση, αγνοεί τις αρετές της εγκράτειας, του αυτοελέγχου, της πρακτικής σοφίας και της αριστοτελικής μεσότητας και έχει οδηγηθεί σε κατάσταση πνευματικής νωθρότητας. Το διάβασμα, ως δραστηριότητα εμπλουτισμού του νου με ωφέλιμες γνώσεις και παραστάσεις, υποχώρησε σημαντικά και τα μάτια των περισσοτέρων είναι καρφωμένα επάνω σε μια οθόνη κινητού, υπολογιστή ή τηλεόρασης. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα, ο μέσος Έλληνας διαβάζει δυο βιβλία το χρόνο, όταν μέσος αναγνώστης θεωρείται αυτός που διαβάζει τουλάχιστον δέκα βιβλία το χρόνο. Είναι φυσικό επακόλουθο, διότι είναι πιο εύκολο να καταναλώνεις φανταχτερές, ψηφιακά βελτιωμένες εικόνες και έντονες στιγμιαίες ηδονές, παρά να κοπιάζεις για την καλλιέργεια και τον εμπλουτισμό του πνεύματός σου και για τη βελτίωση της πραγματικής εσωτερικής σου ουσίας.

Δεύτερος υπεύθυνος είναι το κράτος. Για τον Αριστοτέλη, ο κύριος σκοπός της «πόλης» (του κράτους) δεν ήταν απλώς η οικονομική ευημερία και η ασφάλεια των πολιτών,αλλά η συλλογική ευδαιμονία πόλης και πολιτών. Στην αρχαιότητα, η πόλη είχε ηθοπλαστικό ρόλο, καθώς όφειλε να διαμορφώνει χρηστούς και ηθικούς πολίτες. Σήμερα, το σύγχρονο κράτος έχει αποποιηθεί τον ηθοπλαστικό του ρόλο και έχει μετατραπεί σε έναν στεγνό διαχειριστικό μηχανισμό, που ενδιαφέρεται μόνο για αριθμούς και δείκτες. Αδυνατώντας να εμπεδώσει την ισονομία, την αξιοκρατία, την ασφάλεια και τη συλλογική ευημερία των πολιτών του, έχει χάσει, σε μεγάλο βαθμό, την εμπιστοσύνη των τελευταίων. Η κομματοκρατία, η ευνοιοκρατία, η πελατοκρατία, η αδιαφάνεια, η μετριότητα, η κρατικοδίαιτη οικονομική ανάπτυξη και «ο μπάρμπας από την Κορώνη» έχουν την τιμητική τους. Το  κράτος αδυνατεί, επιπλέον, να εφαρμόσει ακόμα και την αξιολόγηση στους αντιπροσώπους του Κοινοβουλίου, της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, στα στελέχη των Δημόσιων Οργανισμών και στους λειτουργούς του Δημοσίου (ιατρούς, εκπαιδευτικούς, κ.λπ.) που καθορίζουν την ποιότητα της ζωής μας, με αποτέλεσμα να κυριαρχούν και να μακροημερεύουν στην πολιτική σφαίρα «απίθανες» μετριότητες λαϊκιστών και δημαγωγών και στο Δημόσιο ανεπαρκείς λειτουργοί.

Τρίτος υπαίτιος είναι το εκπαιδευτικό σύστημα. Η παιδεία έχει χάσει με κάποιες εξαιρέσεις τον ηθοπλαστικό και ανθρωπιστικό της χαρακτήρα. Δεν διαμορφώνει χαρακτήρες, αλλά παράγει μαζικά σε αχρείαστο βαθμό θεωρητικούς επιστήμονες χαμηλής εξειδίκευσης που δεν έχουν αξιόλογες προοπτικές ένταξης στην αγορά εργασίας. Η παιδεία αδυνατεί να παρακολουθήσει τις εκθετικές αλλαγές που λαμβάνουν χώρα σε όλα τα πεδία των επιστημώνστον αναπτυγμένο κόσμο. Εκτός αυτού, ο προσανατολισμός της εκπαίδευσης στη στείρα αποστήθιση και στη χρησιμοθηρική γνώση εξοβέλισε τη διδασκαλία των κοινωνικών αξιών, της κριτικής σκέψης και τη δημιουργία κοινωνικής συνείδησης. Επιπλέον, η βασική και η μέση δημόσια εκπαίδευση έχουν αποκτήσει διεκπεραιωτικό χαρακτήρα, αφήνοντας τεράστιο χώρο στην ιδιωτική εκπαίδευση και στην παραπαιδεία των φροντιστηρίων, που επιφέρουν τεράστια οικονομική επιβάρυνση στα μέσα νοικοκυριά. Όταν παιδιά του Δημοτικού και του Γυμνασίου χρειάζονται ιδιαίτερα μαθήματα για να κατανοήσουν τη διδασκόμενη ύλη, είναι καιρός να μας προβληματίσει σοβαρά ο επαγγελματισμός και η επάρκεια των εκπαιδευτικών μας. Με όρους πελατειακού συστήματος οργανώθηκε και η τριτοβάθμια εκπαίδευση. Πανεπιστημιακά τμήματα και σχολές είναι διασκορπισμένα σε κάθε πόλη της χώρας αντί της δημιουργίας ενός μεγάλου και σοβαρού πανεπιστημίου σε κάθε Περιφέρεια. Η διασπορά αυτή δεν επιτρέπει ούτε την προσέλκυση αξιόλογων διδασκόντων, τη δημιουργία σοβαρών βιβλιοθηκών και εστιών διαμονής των φοιτητών, ούτε την επιστημονική αλληλεπίδραση και τον σοβαρό μακροχρόνιο επιστημονικό προγραμματισμό. Και το χειρότερο και πρωτοφανές για πολιτισμένη χώρα της Δύσης, το κράτος αδυνατεί να προστατέψει τις υποδομές και τους διδάσκοντες των δημόσιων πανεπιστημίων, επιτρέποντας σε μικρές ομάδες αναρχικών να τρομοκρατούν  διδάσκοντες, να καταστρέφουν φοιτητικές εστίες και να καταλαμβάνουν χώρους των πανεπιστημίων για ίδιους παράνομους σκοπούς.  

Καταλυτικό ρόλο σε αυτή την παρακμή διαδραματίζουν, επίσης, τα Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης και τα Κοινωνικά Δίκτυα. 

Τα ιδιοκτησιακά καθεστώτα των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης στην Ελλάδα συνδέονται στενά με την εκάστοτε πολιτική εξουσία, με στόχο τον προσπορισμό οικονομικού οφέλους, και δεν υπηρετούν την αντικειμενική ενημέρωση, με αποτέλεσμα τα περισσότερα να έχουν χάσει, σε μεγάλο βαθμό, την αξιοπιστία τους. Τα ΜΜΕ προβάλλουν κυρίως καταναλωτικά και υλικά πρότυπα, τεχνητά είδωλα της βιομηχανίας του θεάματος και μονοδιάστατα πολιτικά και οικονομικά αφηγήματα, επικοινωνούν τις επιθυμητές αξίες, διαμορφώνουν σε μεγάλο βαθμό τις ατομικές και συλλογικές συμπεριφορές και χειραγωγούν την κοινή γνώμη προς τις επιθυμητές κατευθύνσεις. Η συνθήκη αυτή γεννά μιμητισμό, έλλειμμα εμπιστοσύνης, αισθήματα απογοήτευσης, κοινωνική πόλωση, κοινωνικό διχασμό και αποστασιοποίηση των πολιτών από τα κοινά.

Τα Κοινωνικά Δίκτυα συνδέουν ανθρώπους, δημιουργούν επαφές, δεσμούς και κοινότητες και παράγουν διαδράσεις,  αλλά το αρνητικό τους στοιχείο είναι ότι λειτουργούν ως  σύγχρονοι ναοί του «φαίνεσθαι», αφού ο καθένας αναρτά το επιθυμητό περιεχόμενο και παρουσιάζει την επιθυμητή εικόνα, αποκρύπτοντας την αλήθεια. Στον κόσμο των ψηφιακών ιθαγενών, η ανθρώπινη αξία μετριέται με τον αριθμό των ακολούθων, των «likes» και την αισθητική των φωτογραφιών. Στα Κοινωνικά Δίκτυα προβάλλονται όχι τα κοινά πρότυπα ζωής, αλλά πρότυπα που χαρακτηρίζονται από εξαιρετικότητα, κάτι που οδηγεί τους μη προνομιούχους και τους μη εξοικειωμένους με την τεχνολογία να νιώθουν μειονεκτικά και να θεωρούν ότι ζουν σε έναν άλλον μειονεκτικότερο κόσμο. Η επιρροή τους αυξάνεται γεωμετρικά διαρκώς, ιδίως στα παιδιά και στους εφήβους, και δεν είναι πλέον λίγοι αυτοί που αμφισβητούν τη χρησιμότητά τους στα δύο αυτά ηλικιακά κοινά. Κάποιοι  χαρακτηρίζουν ήδη τα Κοινωνικά Δίκτυα «ως λύκους με προβιές προβάτων». 

Σε μικρότερη κλίμακα, και ο θεσμός της Οικογένειας αδυνατεί πλέον να λειτουργήσει ως ανάχωμα. Πιεζόμενοι από τους εξαντλητικούς ρυθμούς της καθημερινότητας, οι γονείς παραχωρούν συχνά την ανατροφή των παιδιών στις οθόνες των κινητών και των ηλεκτρονικών υπολογιστών, αναπαράγοντας άθελά τους τα ίδια αρνητικά πρότυπα που μαστίζουν την κοινωνία. Οι παραδοσιακές αρχές και αξίες της οικογένειας διεμβολίζονται και απαξιώνονται καθημερινά από νέες καταστάσεις, αποδοχές και νομοθετικές ρυθμίσεις, όπως ο υψηλός αριθμός διαζυγίων, οι μονογονεϊκές οικογένειες,  οι γυναικοκτονίες, ο γάμος των ομοφυλόφιλων, κ.α. 

Τέλος, μερίδιο ευθύνης για την κατάσταση φέρει και η πνευματική ηγεσία της εποχής μας. Οι ακαδημαϊκοί, οι λόγιοι, οι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες, που άλλοτε ήταν φωτεινοίφάροι, διαμορφωτές της κοινής γνώμης και  καθοδηγητές της κοινωνίας, στην πλειονότητά τους σιωπούν. Άλλοι αποσύρθηκαν στα καμαρίνια τους και άλλοι ενσωματώθηκαν στο σύστημα, αφήνοντας την αγωνιούσα κοινωνία έρμαιο στα χέρια των δημαγωγών, των λαϊκιστών και των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης που υπηρετούν αδιαφανή συμφέροντα. 

Συμπερασματικά, η κυριαρχία του σώματος έναντι του πνεύματος δεν είναι πρόοδος∙είναι οπισθοδρόμηση. Αν θέλουμε να βγούμε από αυτό το τέλμα, οφείλουμε να συνάξουμε τις δυνάμεις μας προς μια ριζική, συλλογική επανεκκίνηση. Οφείλουμε να διεκδικήσουμε ξανά μια παιδεία που πλάθει ήθος, ένα αξιόπιστο κράτος που εμπνέει και μια καθημερινότητα που θα τιμά το μέτρο και την εσωτερική ουσία. Η αληθινή ομορφιά δεν κρύβεται στη βιτρίνα και στην εικόνα, αλλά στα βάθη της ανθρώπινης ψυχής.

• Ο Ανδρέας Μήλιος είναι διδάκτωρ του πανεπιστημίου της Φρανκφούρτης, συγγραφέας.