Από τον ευρωσκεπτικισμό στην ευρωσυκοφαντία (Ευρωσκεπτικιστές ή επαγγελματίες γκρινιάρηδες της Ευρώπης;)

Καταγράφουμε την ιστορία σήμερα για να μην μας διαγράψει αύριο.

Γράφει: Ο Λεωνίδας θ. Πουλιόπουλος.

Από τον ευρωσκεπτικισμό στην ευρωσυκοφαντία.

(Ευρωσκεπτικιστές ή επαγγελματίες γκρινιάρηδες της Ευρώπης;)

    Πριν ξεκινήσουν τα πολεμικά γεγονότα στο Ιράν και στην ευρύτερη περιοχή γράψαμε ένα άρθρο που αφορούσε την Ευρώπη και την κριτική που της ασκείται όχι τόσο από τους λεγόμενους Ευρωσκεπτικιστές αλλά από μόνιμους επαγγελματίες γκρινιάρηδες, που ενδύονται το μανδύα του ευρωσκεπτικισμού, προκυμμένου να καλύψουν βαθύτερα ψυχολογικά τους τραύματα που συσσωρεύει η ανθρώπινη φύση και λίγο πολύ επηρεάζουν όλους μας, άλλους λιγότερο και άλλους περισσότερο. Έχοντας λοιπόν την απορία και την περιέργεια να μάθω περισσότερα για την συμπεριφορά, την ψυχολογία, τα κίνητρα και ότι άλλο επηρεάζει την στάση αυτών των ανθρώπων, ρώτησα την Τ.Ν. (Α.Ι.), για το θέμα αυτό και μου απάντησε με την συσσωρευμένη σοφία που την έχουν διαθέσει (ταΐσει) όλοι οι ειδικοί επιστήμονες φιλόσοφοι κ.λπ., στο διάβα των αιώνων. Έτσι διαβάζουμε λοιπόν την απάντησή της που έχει ως ακολούθως: 

   Η στάση ανθρώπων που ζουν στην Ευρώπη και απολαμβάνουν τα οφέλη της αλλά την κατηγορούν με έντονη εμπάθεια (και όχι με καλοπροαίρετη κριτική) μπορεί να έχει διάφορες ψυχολογικές και κοινωνικές εξηγήσεις. Δεν υπάρχει μία μόνο «ψυχοσύνθεση», αλλά συνήθως συνδυάζονται αρκετοί παράγοντες:

1. Αίσθημα ματαίωσης ή προσωπικής αποτυχίας

Μερικοί άνθρωποι νιώθουν ότι το σύστημα δεν τους έδωσε όσα περίμεναν.
Όταν υπάρχει απογοήτευση από τη ζωή ή από τις προσωπικές προοπτικές, είναι εύκολο να μεταφερθεί ο θυμός σε κάτι μεγάλο και απρόσωπο, όπως «η Ευρώπη» ή «η Δύση».

2. Ανάγκη για ταυτότητα μέσω αντίδρασης

Η έντονη κριτική σε ένα σύστημα μπορεί να λειτουργεί ως τρόπος αυτοπροσδιορισμού. Δηλαδή:

• «Εγώ δεν είμαι μέρος αυτού»

• «Εγώ βλέπω την αλήθεια που οι άλλοι δεν βλέπουν»

Αυτό δίνει αίσθηση ηθικής ή διανοητικής ανωτερότητας.

3. Γνωστική ασυμφωνία

Στην ψυχολογία υπάρχει η έννοια της γνωστικής ασυμφωνίας: όταν κάποιος απολαμβάνει κάτι αλλά ταυτόχρονα πιστεύει ότι αυτό το κάτι είναι «κακό».
Για να μειωθεί η εσωτερική σύγκρουση, ο άνθρωπος συχνά υπερτονίζει τα αρνητικά.

4. Ιδεολογική ταύτιση

Ορισμένες πολιτικές ή ιδεολογικές αντιλήψεις έχουν ως βασικό στοιχείο την έντονη κριτική προς την Ευρώπη ή τη Δύση.
Όταν κάποιος ταυτιστεί έντονα με τέτοια ιδεολογία, η κριτική μπορεί να γίνει σχεδόν αυτόματη.

5. Ψυχολογία του «θύματος»

Μερικοί άνθρωποι εξηγούν τις δυσκολίες τους θεωρώντας ότι κάποια μεγάλη δύναμη τους αδικεί. Αυτό δημιουργεί ένα αφήγημα όπου:

• «εμείς» είμαστε τα θύματα

• «εκείνοι» (π.χ. η Ευρώπη, οι θεσμοί κλπ.) είναι οι υπεύθυνοι.

6. Κοινωνική επιρροή και περιβάλλον

Οι απόψεις διαμορφώνονται πολύ από:

• το περιβάλλον

• τα μέσα ενημέρωσης

• τα κοινωνικά δίκτυα

Σε ορισμένους κύκλους η έντονη καταγγελία του συστήματος γίνεται σχεδόν «νόρμα».

Σημαντική διάκριση:
Η κριτική προς την Ευρώπη ή οποιοδήποτε σύστημα μπορεί να είναι απολύτως θεμιτή και συχνά απαραίτητη. Η διαφορά όμως είναι η εξής: 

• Κριτική: προσπαθεί να βελτιώσει κάτι.

• Εμπαθής απόρριψη: συχνά εκφράζει θυμό ή ταυτότητα, όχι διάθεση λύσης.

    Πέραν των παραπάνω υπάρχει και κάτι άλλο πολύ ενδιαφέρον που χαρακτηρίζεται ως το  παράδοξο φαινόμενο που εμφανίζεται συχνά σε κοινωνίες με υψηλό επίπεδο ευημερίας και εξηγεί γιατί η κριτική μπορεί να γίνεται εντονότερη όσο καλύτερες είναι οι συνθήκες. Είναι αρκετά ενδιαφέρον ψυχολογικά.

1. Το “παράδοξο της ευημερίας”

Σε κοινωνίες με υψηλό επίπεδο ζωής, όπως πολλές ευρωπαϊκές χώρες, οι άνθρωποι που ζουν καλά παράδοξα είναι πιο πιθανό να επικρίνουν το σύστημα αντί να το ευγνωμονούν.

• Όταν οι βασικές ανάγκες καλύπτονται, η προσοχή στρέφεται σε λεπτομέρειες και ατέλειες που παλιότερα θα περνούσαν απαρατήρητες.

• Η κριτική γίνεται συχνά πιο έντονη γιατί το άτομο θεωρεί ότι τα υψηλά πρότυπα απαιτούν και τέλεια λειτουργία.

2. Το φαινόμενο της «συγκριτικής δυσφορίας»

Ο ανθρώπινος εγκέφαλος συγκρίνει συνεχώς την τωρινή κατάσταση με το ιδανικό ή με άλλους:

• Αν ζεις καλά, αλλά βλέπεις ότι κάτι «θα μπορούσε να είναι καλύτερο», η απογοήτευση συσσωρεύεται γρήγορα.

• Έτσι, η κριτική συχνά γίνεται πιο έντονη από αυτήν που θα έκανε κάποιος που ζει σε δυσμενέστερες συνθήκες, γιατί ο πρώτος έχει τα μέσα να εντοπίσει και να αμφισβητήσει λεπτομέρειες.

3. Η ψυχολογία της «άσκησης ηθικής υπεροχής»

Όταν κάποιος ζει μέσα σε ένα ευνοϊκό περιβάλλον, η κριτική του μπορεί να αποκτήσει και ηθική διάσταση:

• «Βλέπω τι είναι λάθος και μπορώ να το πω» → αίσθηση ανωτερότητας.

• Αυτό συχνά ενισχύεται από ιδεολογίες που τονίζουν ότι η κριτική είναι «προοδευτική» ή «αυθεντική».

4. Το κοινωνικό παιχνίδι των δικαιολογιών

Όταν απολαμβάνεις τα οφέλη ενός συστήματος αλλά το κατηγορείς έντονα, συχνά υπάρχει και ψυχολογική ανάγκη να δικαιολογήσεις την ίδια σου την κριτική:

• «Δεν είμαι απλώς ευχαριστημένος, βλέπω και τα προβλήματα»

• Αυτό μειώνει την ενοχή που θα ένιωθες για το γεγονός ότι επωφελείσαι από κάτι που ταυτόχρονα κατακρίνεις.

Συνοπτικά:
   Το παράδοξο είναι ότι όσο καλύτερες είναι οι συνθήκες ζωής, τόσο πιο πιθανό είναι κάποιοι να επικρίνουν έντονα το σύστημα. Η κριτική δεν είναι πάντα για να βελτιώσει κάτι, αλλά πολλές φορές για να εκφράσει εσωτερική απογοήτευση, ανάγκη αυτοπροσδιορισμού ή αίσθηση ηθικής ανωτερότητας.

Όλα τα παραπάνω είναι οι λεγόμενες επιστημονικές εξηγήσεις των κοινωνιοψυχολόγων κ.λπ. Υπάρχουν όμως και άλλες περιπτώσεις όπως των στρατολογημένων – επαγγελματιών ή συμφεροντολόγων ή και ακόμη των κοινώς λεγόμενων καμένων που συμπληρώνουν το πάζελ της γνωμάτευσης. 

  Εν κατακλείδι θα μπορούσαμε να σημειώσουμε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ένα παγκοσμίως μοναδικό εγχείρημα συνεργασίας, που έχει συμβάλει καθοριστικά στη διατήρηση της ειρήνης, στην ενίσχυση της οικονομικής ανάπτυξης και στην προώθηση κοινών αξιών όπως, τα ανθρώπινα δικαιώματα και το κράτος δικαίου. Παράλληλα, προσφέρει ευκαιρίες ελεύθερης διακίνησης πολιτών, επενδύσεων και συλλογικής αντιμετώπισης κρίσεων. Ωστόσο, δεν λείπουν οι προκλήσεις όπως, η γραφειοκρατία, οι ανισότητες μεταξύ κρατών-μελών, η αίσθηση δημοκρατικού ελλείμματος, η διαφθορά και οι δυσκολίες στη λήψη γρήγορων αποφάσεων πουσυχνά τροφοδοτούν εύλογη κριτική. Το μέλλον της ΕΕ θα εξαρτηθεί από την ικανότητά της να ισορροπήσει ανάμεσα στην ενοποίηση και τον σεβασμό των εθνικών ιδιαιτεροτήτων, ανταποκρινόμενη ουσιαστικά στις ανάγκες των πολιτών της.Χρέος των πολιτών της όμως είναι να ασκούν καλοπροαίρετη εποικοδομητική κρητική χωρίς σκοπιμότητες εμπάθεια μιζέρια και γκρίνια.    

   Κλίνοντας λοιπόν το άρθρο αυτό, εμείς  πιστεύουμε ότι η Ευρώπη και κυρίως η Ε.Ε. που αποτελεί το σπίτι και την οικογένειά μας, ούτε άψογη είναι ούτε χωρίς λάθη αστοχίες και παραλήψεις. Είναι ένα πολυπολιτισμικό πείραμα που εξελίσσεται με τα θετικά και αρνητικά του, που  πρέπει να την στηρίξουμε και να την προστατέψουμε,καθότι εάν χάσουμε ότι με κόπους και θυσίες γενεών αποκτήθηκε, τότε και μόνο τότε θα καταλάβουμε την αξία της, αλλά θα είναι πλέον αργά για δάκρυα Στέλλα που λέει και το τραγούδι. 

Λεωνίδας θ. Πουλιόπουλος