Ευρώπη χωρίς ομοφωνία; Όταν η «γλώσσα της ισχύος» απειλεί την ισοτιμία

Οι πρόσφατες δηλώσεις ευρωπαίων ηγετών επαναφέρουν στο προσκήνιο το ζήτημα της κατάργησης της ομοφωνίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Πίσω από τη ρητορική περί «αποτελεσματικότητας» κρύβεται ένα βαθύτερο θεσμικό διακύβευμα, ιδιαίτερα για τα μικρότερα κράτη-μέλη.

Η επαναφορά της συζήτησης περί κατάργησης ή υποβάθμισης της αρχής της ομοφωνίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση δεν είναι ούτε τεχνικό ζήτημα ούτε ακαδημαϊκή άσκηση. Είναι μια βαθιά πολιτική επιλογή με υπαρξιακές συνέπειες για τη φύση της Ένωσης και τη θέση των μικρών και μεσαίων κρατών σε αυτήν.

Οι πρόσφατες δηλώσεις του Γερμανού καγκελάριου Φρίντριχ Μερτς, ότι «δεν μπορεί ο τελευταίος και πιο αργός να καθορίζει τον ρυθμό της Ευρωπαϊκής Ένωσης», αποκαλύπτουν κάτι πολύ πιο σοβαρό από έναν προβληματισμό για την ταχύτητα λήψης αποφάσεων. Αποκαλύπτουν μια λογική ιεράρχησης κρατών, όπου η ισχύς μετατρέπεται σε κριτήριο πολιτικής βαρύτητας και η ισοτιμία σε εμπόδιο.

Η αρχή της ομοφωνίας δεν είναι γραφειοκρατικό κατάλοιπο. Είναι συνειδητή θεσμική επιλογή που ενσωματώθηκε στις ευρωπαϊκές Συνθήκες ακριβώς για να αποτρέψει τη μετατροπή της Ένωσης σε μηχανισμό επιβολής των ισχυρών επί των ασθενέστερων. Το δικαίωμα του βέτο δεν είναι εργαλείο εκβιασμού· είναι εργαλείο άμυνας.

Η παρουσίαση της ομοφωνίας ως αιτίας «ακινησίας» και «καθυστέρησης» αποτελεί επικίνδυνη αντιστροφή της πραγματικότητας. Αυτό που αποκαλείται καθυστέρηση είναι συχνά πολιτική διαφωνία επί ζωτικών συμφερόντων. Και αυτό που προτείνεται ως λύση δεν είναι περισσότερη Ευρώπη, αλλά λιγότερη δημοκρατία.

Ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η φρασεολογία περί ανάγκης η Ευρώπη να μάθει να μιλά «τη γλώσσα της ισχύος». Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν συγκροτήθηκε ως γεωπολιτική αυτοκρατορία, αλλά ως ένωση δικαίου. Η μετάβαση από τη «γλώσσα του δικαίου» στη «γλώσσα της ισχύος» δεν είναι απλή ρητορική αλλαγή — είναι αλλαγή ταυτότητας.

Το ίδιο το επιχείρημα ότι «το διεθνές δίκαιο ξεθωριάζει μπροστά στην επιβολή πολιτικών ισχύος» δεν αποτελεί ουδέτερη διαπίστωση. Αποτελεί σιωπηρή αποδοχή μιας κυνικής πραγματικότητας και ταυτόχρονα, πρόσκληση στην Ευρώπη να προσαρμοστεί σε αυτήν, αντί να την αντισταθεί. Αυτό όμως αναιρεί τον ιστορικό λόγο ύπαρξης της Ένωσης.

Δεν είναι τυχαίο ότι χώρες μικρού και μεσαίου μεγέθους, όπως η Ελλάδα, θεωρούν την αρχή της ομοφωνίας κρίσιμο εργαλείο προστασίας. Σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής και ασφάλειας, η απώλεια του βέτο δεν σημαίνει απλώς απώλεια επιρροής. Σημαίνει θεσμική έκθεση σε αποφάσεις που μπορεί να έρχονται σε ευθεία σύγκρουση με εθνικά και γεωπολιτικά συμφέροντα.

Ακόμη πιο προβληματικό είναι ότι όλη αυτή η συζήτηση διεξάγεται εκτός συντακτικού πλαισίου. Χωρίς επίσημη αναθεώρηση Συνθηκών. Χωρίς συντακτική διαδικασία. Χωρίς άμεση λαϊκή εντολή. Η σταδιακή παράκαμψη της ομοφωνίας μέσω «τεχνασμάτων», άτυπων μηχανισμών ή πολιτικών πιέσεων συνιστά θεσμική διολίσθηση και όχι μεταρρύθμιση.

Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση μετατραπεί σε χώρο όπου οι αποφάσεις λαμβάνονται με βάση το ποιος έχει περισσότερη ισχύ και όχι με βάση τη συναίνεση, τότε παύει να είναι ένωση ίσων. Γίνεται ένας συνασπισμός με κέντρο βάρους — και περιφέρεια.

Η πραγματική αντοχή της Ευρώπης δεν βρίσκεται στην ταχύτητα των αποφάσεών της, αλλά στη νομιμοποίησή τους. Όταν αυτή χαθεί, καμία «αποτελεσματικότητα» δεν θα μπορέσει να καλύψει το θεσμικό κενό. Και τότε η Ένωση δεν θα είναι απλώς πιο γρήγορη — θα είναι πιο αδύναμη, πιο διχασμένη και λιγότερο δημοκρατική.

Φώτιος Μπάτζιος