Πικρό ταξίδι σε νέες πατρίδες
Ο 20ός αιώνας των μεγάλων εκτοπισμών από τη Μικρά Ασία και την Κύπρο έως τη Γερμανία και την Ινδία στην έκθεση «Δύο φορές ξένος»
O 20ός αιώνας είναι εκείνος των μεγάλων εκτοπισμών και ανταλλαγών πληθυσμών, ως μοντέλο επίλυσης των διαφορών μεταξύ αντιμαχόμενων κρατών και θρησκειών. Εκατομμύρια άνθρωποι ξεριζώθηκαν από τους τόπους τους και μεταφέρθηκαν σε καινούργιες πατρίδες. Τα τραύματα ήταν μεγαλύτερα από αυτά που ήθελε να γιατρέψει η λογική των υποχρεωτικών εκτοπισμών, που νομιμοποίησε η Συνθήκη της Λωζάνης το 1923.
Πρόσωπο με πρόσωπο με ανθρώπους που έζησαν τραυματικούς ξεριζωμούς θα μας φέρει η έκθεση «Δύο φορές ξένος», στο Μουσείο Μπενάκη (Κουμπάρη 1), από 19 Σεπτεμβρίου έως 25 Νοεμβρίου.
Ένας Ελληνας από την Καππαδοκία, δεύτερης γενιάς, μιλά για τις εμπειρίες του, αντικριστά με έναν μουσουλμάνο από την Καστοριά. Οι δύο άνδρες συναντήθηκαν πενήντα χρόνια από την ελληνοτουρκική ανταλλαγή πληθυσμών μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Αναζητώντας την οικογενειακή ρίζα στην Καππαδοκία, ο Ελληνας ήρθε αντιμέτωπος με την άλλη πλευρά των εκτοπισμών: τη μουσουλμανική οικογένεια από την Καστοριά που εγκαταστάθηκε στο σπίτι που εγκατέλειψαν υποχρεωτικά οι γονείς του.
Σε ημισκότεινη ατμόσφαιρα στην αίθουσα περιοδικών εκθέσεων του Μουσείου Μπενάκη θα στηθούν είκοσι οθόνες όπου θα προβάλλονται μαρτυρίες από τραγικές ιστορίες ανθρώπων που ένιωσαν δύο φορές ξένοι, εξαιτίας τεσσάρων ανταλλαγών πληθυσμών, των μεγαλύτερων του 20ού αιώνα. «Οι περισσότεροι γνωρίζουμε τις επιπτώσεις της ελληνοτουρκικής ανταλλαγής, αλλά δεν έχουμε συνειδητοποιήσει το πόσο καθόρισε, ως μοντέλο, η Συνθήκη της Λωζάνης τον τρόπο επίλυσης άλλων διαφορών κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα», σχολιάζει ο Γιούρι Αβέρωφ, σκηνοθέτης κι ένας από τους παραγωγούς της έκθεσης, της διοργανώτριας εταιρείας «Ανεμον».
Το 1945, με τη λήξη του Β” Παγκοσμίου Πολέμου, η Ιστορία καταγράφει τη μαζική μετακίνηση Γερμανών και Πολωνών. Γύρω στα 12 εκατ. Γερμανοί υποχρεώθηκαν να μετακινηθούν δυτικά, εγκαταλείποντας τα εδάφη τους, στις περιοχές όπου δημιουργήθηκε η Πολωνία. Ακόμη επισκέπτονται τα παλιά χωριά τους, όπως ομολογούν.
Οι επισκέπτες της έκθεση γράφουν τις δικές τους σκέψεις, εμπειρίες ή μνήμες σε σημειώματα, τα οποία αναρτούν στο διαδραστικό γλυπτό «Το Δέντρο της Μνήμης»
«Από το μοντέλο της πολυεθνικής συμβίωσης περάσαμε πλέον στο μοντέλο ενός καθαρού έθνους/κράτους». Η τρίτη περίπτωση εκτοπίσεων, ίσως των πιο τραγικών, που απασχολεί την έκθεση πραγματοποιείται το 1947, με τον διαχωρισμό της Ινδίας και τη δημιουργία του Πακιστάν. Οι μαρτυρίες περιγράφουν απίστευτη βία, που δεν έχει εκλείψει μέχρι σήμερα.
Η τέταρτη περίπτωση μας είναι γνώριμη. Αφορά την Κύπρο, από την έκρηξη της διακοινοτικής βίας το 1963 έως το πραξικόπημα και την τουρκική εισβολή το 1974, με τον εκτοπισμό 180.000 Ελληνοκυπρίων στα νότια του νησιού και 50.000 Τουρκοκυπρίων στον Βορρά.
«Μεγάλες εκπλήξεις»
Για την έκθεση αξιοποιήθηκαν πολλές πηγές, από κρατικά αρχεία μέχρι οικογενειακά, απ” όπου «έρχονται οι μεγάλες εκπλήξεις». Οι επισκέπτες θα συγκινηθούν, αλλά θα πλουτίσουν και τις γνώσεις τους. Μπορούν, όμως, να γράψουν τις δικές τους εμπειρίες ή μνήμες σε σημείωμα και να το κρεμάσουν στο «Δέντρο της μνήμης», ένα διαδραστικό γλυπτό στο βάθος της αίθουσας. Οι παράλληλες εκδηλώσεις είναι πολλές και ενδιαφέρουσες, από τη ζωντανή αφήγηση ενός πρωτότυπα φτιαγμένου παραμυθιού «Η υπόσχεση», κάθε Κυριακή, μέχρι την προβολή διαφόρων ντοκιμαντέρ, στο αμφιθέατρο του Μουσείου, τα Σαββατοκύριακα: «Δύο φορές ξένος» (Α. Αποστολίδης & Γ. Αβέρωφ), «Γυναίκες της Κύπρου» (Βασιλική Κατριβάνου), «Γλυκό μου καναρίνι» για τη Ρόζα Εσκενάζυ, «Μουσικό οδοιπορικό με τη Δόμνα Σαμίου / Καππαδοκία – Φαράσα» (Φώτος Λαμπρινός) κ.ά.
Σταθμοί
Κωνσταντινούπολη και Λευκωσία ήταν οι πρώτοι σταθμοί της έκθεσης. Επόμενοι είναι η Στοκχόλμη και το Λουξεμβούργο. Πραγματοποιείται στο πλαίσιο του προγράμματος Culture της ΕΕ, με συνδιοργάνωση και συνεργασία πολλών φορέων.
ΔΗΜΗΤΡΑ ΡΟΥΜΠΟΥΛΑ
ethnos.gr
