Ο περίφημος αυτός ναός της Θεσσαλονίκης, χτίστηκε εξ αρχής ως το «Μαρτύριο» του Μεγαλομάρτυρος Δημητρίου. Έτσι ονομάζεται ένας ναός, όπου είτε οικοδομήθηκε επί του τάφου, είτε επί του τόπου εκτελέσεως-εναθλήσεως ενός Αγίου, ή τέλος, εκεί όπου τελικά εναποτέθηκε οριστικά το τίμιο του λείψανο. Ο Άγιος υπήρξε αξιωματικός του Ρωμαϊκού Στρατού, όταν η Θεσσαλονίκη ήταν μια από τις τέσσερις πρωτεύουσες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Στα συναξάρια απαντά ως μάρτυρας των διωγμών των Αυγούστων Διοκλητιανού και Μαξιμιανού (303–5). Ωστόσο το πιθανότερο είναι να εκτελέστηκε από τον γαμπρό του σφαγέα Διοκλητιανού, Γαλέριο Μαξιμιανό, το 306 (Καίσαρας από το 293 και Αύγουστος την περίοδο 305-311). Στην τότε τετραρχία υπήρχαν 4 πρωτεύουσες: τα Μεδιόλανα, η Αυγούστα των Τρεβήρων (σημ. Trier), το Σίρμιο και η Νικομήδεια. Ο Γαλέριος μετέφερε την έδρα του από το Σίρμιο στη Θεσσαλονίκη. Την περίοδο αυτή διατάχθηκε «το εις έδαφος φέρειν», η ισοπέδωση, δηλαδή, κάθε χριστιανικού ναού, ενώ οδηγούνταν στην εσχάτη των ποινών κυρίως όσοι έφεραν στρατιωτικά και δημόσια αξιώματα.
Πολύ ενωρίς είχαμε αναφορές για πληθώρα θαυμαστών σημείων με την μεσιτεία του Αγίου. Έτσι, λίγο μετά το 313 και την υπογραφή των διαταγμάτων ανεξιθρησκείας, αφιερώθηκε ένας πρώτος μικρός ναΐσκος στον Άγιο. Τα αναφερόμενα σημεία πολλαπλασιάσθηκαν. Ένα εξ αυτών ήταν καθοριστικό: η Ίαση του επάρχου του Ιλλυρικού Λεοντίου (υπηρέτησε το 412–13). Ο έπαρχος έγινε ο πρώτος κτίτωρ, αποκλειστικός ή κύριος, του Μαρτυρίου, το οποίο, πάντως, φαίνεται πως ολοκληρώθηκε στα μέσα του Ε΄ αιώνα ή μετά το 463 (Α. Βακαλόπουλος).
Μεγάλη πυρκαγιά περί το 620 (ή κατ’ άλλες απόψεις μεταξύ των ετών 629–634), κατέστρεψε μέγα τμήμα του ναού. Μνημόνευε η κατεστραμμένη το 1917 ψηφιδωτή επιγραφή: «…ΒΛΕΠΕΙΣ ΚΑΥΘΕΝΤΑ ΤΟ ΠΡΙΝ ΤΟΝ ΝΑΟΝ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ». Άμεσα αλλού αποκαταστάθηκε από το παλαιό υλικό και σε άλλα τμήματα ανοικοδομήθηκε εκ νέου. Έτσι στη νέα του μορφή του Ζ΄ αιώνα, διατηρούσε και φάσεις του αρχικού Ε΄ αιώνα. Την περίοδο της Λατινικής Κατοχής (1204-1224), εκλάπη στη Δύση το σκήνωμα του Αγίου Δημητρίου. Στην πόλη επανήλθε, αφού εντοπίστηκε στην Παπική Μονή του San Lorenzo di Campo, πρώτα η τίμια κάρα και μετά το υπόλοιπο σκήνωμα, την περίοδο 1978-1980. Κατά την ισλαμική κατοχή της πόλης, ήδη από το πρώτο έτος 1430, ο ναός παρέμεινε χριστιανικός, με απόφαση του σουλτάνου Μουράτ του Β΄. Ωστόσο σύμφωνα με άγνωστη σήμερα επιγραφή του νάρθηκα (την οποία μαρτυρεί ο Αδ. Αδαμαντίου), ο ναός μετετράπη το 1482–3 (ή κατ΄ άλλους το 1493) σε «Kasimiye Camii». Στην χριστιανική λατρεία, αποδόθηκε και πάλι άμα τη απελευθερώσει της πόλεως το 1912. Δυστυχώς όμως η μεγάλη πυρκαγιά του 1917 δημιούργησε ακόμα και καταρρεύσεις των λιθίνων τοιχών του. Η σημερινή του εικόνα, είναι αποτέλεσμα της αμφιλεγόμενης αποκατάστασης από τον Σωτηρίου. Διήρκησε πολλά χρόνια και ολοκληρώθηκε μόλις το 1948.
Αρχιτεκτονικά, κατά τον Σωτηρίου πάντα, η αρχική φάση του Ε΄ αιώνα, ακολουθούσε τον σπάνιο τύπο της ατελούς 5κλιτης Σταυρικής Βασιλικής, έχοντας προς το ιερό ένα επιπλέον εγκάρσιο (κατά πλάτος) κλίτος, συν νάρθηκα και υπερώο. Κατά τον ίδιο, σε αυτήν τη φάση σχηματίζονταν στην κάτοψη σαφέστερα το σταυρικό σχήμα. Συνδύαζε έτσι στοιχεία δυτικά (σ.σ.: η Θεσσαλονίκη υπάγονταν τότε εκκλησιαστικά στην Ρώμη) αλλά και της Κωνσταντινουπόλεως). Το πεντάκλιτο είχε εφαρμοσθεί σε κωνσταντίνειες Βασιλικές σε Ρώμη και Παλαιστίνη, αλλά και την θεοδοσιανή Αγία Σοφία, η οποία προϋπήρξε του σημερινού περίφημου ναού της Κωνσταντινούπολης). Σήμερα το πρώτο πράγμα που αντικρίζει ο προσκυνητής, είναι η εκατέρωθεν διπλή πυργοειδής αλλά όχι ισοϋψής πρόσοψη με πεντάλοβο και τρίλοβα παράθυρα. Μέσω της κεντρικής εισόδου γίνεται η είσοδος στον νάρθηκα, όπου απαντά το λεγόμενο τρίβηλο: δύο κίονες οι οποίοι χωρίζουν το σημείο σε τρία ανοίγματα και τα οποία καλύπτονταν με 3 βήλα (κουρτίνες). Το κεντρικό κλίτος, φέρει υπερυψωμένη ξυλόστεγη οροφή σε σχέση με τα διπλανά 4 πλάγια κλίτη. Στοιχείο το οποίο προσφέρει πλούσιο φως. Στο μέσον (περίπου) του κεντρικού κλίτους, δίπλα στην μια κιονοστοιχία, διακρίνεται εξαγωνική βάση, στην οποία εδράζονταν άμβωνας. Οι κιονοστοιχίες, δυο φορές διακόπτονται στο ίδιο ύψος από πεσσούς. Η ίδια η θριαμβευτική κόγχη του Ιερού ήταν βαθμιδωτή και είχε όπως και σήμερα πεντάλοβο (5πλο) παράθυρο.
Σπάνιο δείγμα, για τον Ελλαδικό χώρο και δυτική επίδραση συνιστά η υπόγεια κρύπτη του ναού (στην Δύση δεν τεμάχιζαν τα λείψανα, οπότε είχαν ανάγκη για χώρο που θα φιλοξενούσε ολόκληρο το σκήνωμα ενός Αγίου). Ο χώρος στα χρόνια της ρωμαϊκής κατοχής ήταν μέρος των λουτρών της περιοχής. Υποστηρίζεται πως σε αυτά κρατήθηκε και μαρτύρησε ο Άγιος, μετά την νίκη του Αγίου Νέστορος επί του εθνικού Λυαίου. Αργότερα διαμορφώθηκε ημικυκλική και πεντάκογχη τριπλή δεξαμενή-κρήνη, όπου και έρρεε το μύρο του Αγίου. Με την οθωμανική αρπαγή του ναού, η κρύπτη εγκαταλείφθηκε και επιχωματώθηκε. Επανήλθε στο φώς κατά τις αυτοψίες για την καταστροφή του ναού από την μεγάλη φωτιά του 1917. Από το 1988, στεγάζει αρχαιολογική συλλογή και κυρίως γλυπτά τμήματα της αρχικής φάσεως του ναού του Ε΄ αιώνος.
Μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζει η ψηφιδωτή διακόσμηση του μνημείου. Τα έργα αυτά δεν ακολούθησαν κάποιο δεδομένο εικονογραφικό κύκλο (όπως π.χ. το Δωδεκάορτο), αλλά ανατέθηκαν ως ευλαβικά αναθήματα, κυρίως ύστερα από κάποια ίαση. Από τα 11 σωζόμενα ψηφιδωτά, 4 ανήκουν στον 5ο αιώνα (2 στο ναό: «Αφιέρωση των παιδιών προς τον Άγιο» και ο «Άγιος Δημήτριος με Αγγέλους» και 2 στο Βυζαντινό Μουσείο: σπάραγμα κεφαλής του Αγίου και ένα παγώνι). Στον 7ο αιώνα έχουν αποδοθεί τα ψηφιδωτά του: 1) Βορειοδυτικού πεσσού («Άγιος Δημήτριος με δύο παιδιά» και «Ο Άγιος Δημήτριος δεόμενος»). 2) Νοτιοδυτικού πεσσού («Άγιος Δημήτριος με επίσκοπο Ιωάννη και κτίτορα Λεόντιο», «Άγιος Δημήτριος με κληρικό» και «Άγιος Σέργιος») και 3) Δυτικού τοίχου κεντρικού κλίτους (Άγιος Δημήτριος με 4 κληρικούς). Τέλος ως δημιουργία του 9ου αιώνα έχει αναγνωριστεί ψηφιδωτό της Θεοτόκου με τον Άγιο Θεόδωρο, στον βορειοδυτικό πεσσό. Μέχρι το 1917 σώζονταν στην βόρεια κιονοστοιχία ψηφιδωτό σύνολο που σχετίζονταν με τον Άγιο και την Θεοτόκο, ενώ πλαισιώνονταν από Αγίους μέσα σε ζωγραφικά μετάλλια. Μας είναι γνωστά από σχέδια του S. George και φωτογραφίες που λήφθηκαν πριν το 1917. Μαρτυρίες αναφέρουν και ψηφιδωτά στη νότια στοά σχετιζόμενα με τον μεγαλομάρτυρα.
Κόττης Κωνσταντίνος
konstantinosoa@yahoo.gr
